انرژی‌های تجدیدپذیر و اشتغال

به سه گزاره به ظاهر بی‌ربط و البته آزاردهنده زیر توجه کنید.

  • طبق گزارش مرکز آمار در سال ۱۳۹۶، نرخ بیکاری جوانان تحصیل کرده در ایران دستِ‌کم ۲۵٫۸ درصد است.
  • به واسطه عدم توسعه به موقع ظرفیت نیروگاهی کشور از یک‌سو و بدمصرفی در حوزه برق از سوی دیگر، پس از سال‌ها تابستان ۱۳۹۷ برای صنعت برق بسیار سخت و با اعمال خاموشی‌های گسترده سپری شد.
  • ایران با داشتن تونل‌های بادی گسترده در شرق و شمال کشور و حدود ۲۵۰ روز آفتابی، پتانسیل بالایی برای تولید برق تجدیدپذیر و پاک دارد و توسعه نیروگاه‌های بادی و خورشیدی علاوه بر تامین برق، اشتغال پایداری را ایجاد می‌کند.

با کنار گذاشتن سه‌گانه بالا به این نتیجه می‌رسیم، در کشور که از نظر انرژی‌های تجدیدپذیر پتانسیل بالایی دارد، سال‌هاست با بی تدبیری تمام با آلاینده­ترین شیوه­های ممکن برق‌مان را از منابع فسیلی (گاز و نفتِ­گاز) تولید و جوانانمان را نیز از یافتن شغلی پایدار ناامید می­کنیم.

واکاوی دقیق­تر حکایتِ ناخوشایند بالا را در مستند زیر مرور  کنید.

روند توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در جهان

با وجود تمام ناملایمتها و لابیهای بازدارنده فعالان انرژی‌های فسیلی در جهان‏، انرژی‌های تجدیدپذیر در ۱۰ سال گذشته (منتهی به پایان سال ۲۰۱۷) رشد خیره‌کننده‌ای را تجربه کرده‌اند. مطابق شکل ۱ با بارزتر شدن پیامدهای ناخوشایند تغییر اقلیم از یک‌سو و ارزان شدن فناوری انرژی‌های تجدیدپذیر از سوی دیگر، تنها در طول ۱۰ سال ظرفیت منصوبه مولدهای برق تجدیدپذیر (بدون برقابی‌ها) ۷ برابر شده و  از ۱۵۷ گیگاوات به ۱۰۸۱ گیگاوات رسیده است. به عبارت دیگر در طول این مدت، ظرفیت نصب مولدهای برق تجدیدپذیر نرخ رشد سالیانه‌ای حدود ۲۱ درصد را تجربه کرده‌اند. از سوی دیگر مطابق شکل ۱، برق بادی و خورشیدی در مجموع با ۸۷ درصد سهم، بیشترین سهم نصب مولدهای برق تجدیدپذیر را به خود اختصاص داده‌اند. نگاهی دقیق‌تر به این دو تکنولوژی مرسوم برق تجدیدپذیر حاکی از آن است که نصب مولدهای بادی در ۱۰ سال گذشته با نرخ شد سالیانه‌ای معادل ۱۹ درصدْ به عدد ۵۳۹ گیگاوات (شکل ۲) و مولدهای خورشیدی نیز از ظرفیت ناچیز ۸ گیگاوات در سال ۲۰۰۷ به ظرفیت خیره‌کننده بیش از ۴۰۰ گیگاوات در سال ۲۰۱۷ (رشد متوسط سالیانه‌ای نزدیک ۵۰ درصد!) رسیده‌اند (شکل ۳).

شکل ۱٫ ظرفیت مولدهای برق تجدیدپذیر جهان دردهه اخیر

 

شکل ۲٫ روند توربین‌های بادی منصوبه جهان

 

شکل ۳٫ روند سلول‌های خورشیدی منصوبه جهان

چنین توفیق‌هایی با تجهیز منابع و سرمایه‌گذاری مستمر ممکن شده است. سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر در دهه گذشته رشد قابل‌توجهی داشته است و از ۱۵۹ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۷ به ۲۸۰  میلیارد دلار در سال ۲۰۱۷ رسیده است.

نکته مهم‌تر در سرمایه‌گذاری، تغییر تدریجی الگوی سرمایه‌گذاری از کشورهای توسعه‌یافته به کشورهای در حال توسعه است. اکنون بیش از ۶۰% سرمایه‌گذاری‌های تجدیدپذیر در کشورهای در حال توسعه صورت می‌گیرد، در حالی که سهم کشورهای در حال توسعه در سال ۲۰۰۷ تنها ۲۷% کل سرمایه‌گذاری‌ها بوده است. از این حجم عظیم سرمایه‌گذاری، بیش از ۹۰ درصد آن در برق بادی و خورشیدی انجام می‌شود. انرژی خورشیدی تنها فناوری تجدیدپذیر در سال ۲۰۱۷ بوده که سرمایه‌گذاری در آن بیشتر از سال قبل بوده است.  این امر حاکی از آن است که انرژی خورشیدی در آینده‌ای نزدیک اصلی‌ترین منبع تجدیدپذیر خواهد بود و سرمایه‌ها هر چه بیشتر به سمت این انرژی گسیل خواهد شد.

 

انرژی‌های تجدیدپذیر و اشتغال جهانی

روند فزاینده نصب مولدهای برق تجدیدپذیر ارایه شده در شکل‌های ۱ تا ۳‏، چه تاثیری در اشتغال داشته است؟ مطابق شکل ۴ در پایان سال ۲۰۱۷ حدود ۸/۸ میلیون نفر در فناوری‌های تجدیدپذیر اشتغال داشته‌اند‏ْ، بیش از ۱/۹ میلیون نفر در بخش سوخت زیستی و حدود ۶/۹ میلیون نفر در بخش برق و حرارت. نکته حائز اهمیت آن که حدود ۵۰ درصد  مشاغل ایجاد شده در بخش برق و حرارت تنها با توسعه برق خورشیدی بدست آمده است.

شکل ۴٫ مشاغل انرژی‌های تجدیدپذیر

علاوه بر این شکل ۵ حاکی از آن است که علاوه بر کشورهای توسعه‌یافته مانند ژاپن، آمریکا، آلمان و اتحادیه اروپا، اشتغال‌زایی فناوری‌های تجدیدپذیر در کشورها و مناطق در حال توسعه نیز چشمگیر است.

در این میان کشورهای چین، برزیل و هند، پذیرای بخش قابل‌توجهی از مشاغل تجدیدپذیر در پهنه سرزمینی خود بوده‌اند.

شکل ۵٫ چه کشورهایی با تجدیدپذیرها شغل ایجاد کرده‌اند

فارغ از وضعیت جاری، شکل ۶ تصویری از آینده مشاغل تجدیدپذیر را ارایه می‌نماید. همان‌گونه که از این شکل برمی‌آید، آینده مشاغل تجدیدپذیر در سال ۲۰۳۰ در دو سناریوی »ادامه روند فعلی« و »نقشه‌راه آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر« به اعداد ۹/۵ و ۱۶/۷ میلیون نفر خواهد رسید.

شکل ۶ حاکی از آن است که هر چند اشتغال تجدیدپذیرها در حال حاضر بیشتر در حوزه برق خورشیدی است ولی در آینده‌ای نه چندان دور انرژی‌های زیستی بیشترین سهم را در اشتغال‌زایی در حوزه فناوری‌های تجدیدپذیر دارا خواهند بود.

شکل ۶٫ پیش‌بینی توسعه مشاغل تجدیدپذیر

انرژی‌های تجدیدپذیر و اشتغال در ایران

با وجود افزایش جمعیت  در سن کار (۶۴– ۲۰ ساله) در سال‌های اخیر و نرخ کند ایجاد شغل جدید برای این جمعیت، مطابق گزارش‌های مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری رسمی در سال‌های اخیر بین ۱۰ تا ۱۲ درصد بوده است. هر چند که به نظر می‌رسد با توجه به افزایش جمعیت غیرفعال از یک‌سو و به تعویق افتادن جستجوی کار از سوی جمعیت غیرشاغل (به واسطه تحصیل در مقاطع دانشگاهی)، نرخ بیکاری واقعی دستِ‌کم ۱۸ درصد باشد.

موضوع کمی پیجیده به نظر می‌رسد! از سویی فرازهای پیشین گزارش حکایت از همبستگی توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و اشتغال در جهان دارد و از سوی دیگر در ایران نیز هم باد موافق داریم و هم خورشید مهربان و صد البته خیلِ بیکاران جویای کار‎‎، آن هم از نوع جوان و تحصیل کرده! مشکل کجاست؟!

محاسبات اولیه نشان می‌دهد که در جهان به طور متوسط به ازای هر مگاوات برق بادی حدود ۲ شغل و برق خورشیدی ۸ شغل ایجاد شده است. این مقدار در کشورهای مختلف با توجه به فناوری مورد استفاده، پراکندگی، نسبت توسعه و بهره‌برداری و فرهنگ کاری متفاوت است و گاهی تا ۲ برابر متوسط نیز می‌شود.

در ایران و در نیروگاه منجیل با ظرفیت حدود ۹۲ مگاوات بیش از ۶۲ نفر شاغل هستند. در این رقم، تنها کارکنان رسمی لحاظ شده است و کارکنان پیمانی که از طریق پیمانکار در شرکت شاغل هستند و مشاغل غیرمستقیم در نظر گرفته نشده‌اند. به این ترتیب تعداد شاغلان بخش بهره‌برداری نیروگاه بادی کشور، ۱ نفر به ازای هر مگاوات است. در حالی که این رقم در دنیا ۰/۲ در نظر گرفته می‌شود. به این ترتیب، به احتمال بسیار تعداد مشاغل ایجاد شده با توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران از متوسط جهانی بسیار بیشتر خواهد بود.

نکته دیگری که باید به آن توجه داشت، ایجاد شغل در مراحل مختلف ساخت، نصب و بهره‌برداری است. بررسی‌های جهانی حاکی از آن است که در مولدهای خورشیدی بیش از نیمی از مشاغل ایجاد شده در مراحل نصب و بهره‌برداری است. با توجه به این که ساخت سلول‌های خورشیدی بیشتر مشاغل مرحله ساخت را شامل می‌شود، بخش قابل توجهی از مشاغل مرحله ساخت نیز در ایران خواهد بود. با استفاده از پتانسیل کشور می‌توان پروژه‌های توسعه نیروگاه‌های خورشیدی منطقه نیز از محصولات تولید ایران استفاده کنند و به این ترتیب شغل‌های بیشتری نسبت به ظرفیت منصوبه در ایران ایجاد کرد.

توربین‌های بادی در مرحله ساخت نزدیک به ۶۵ درصد مشاغل ایجاد شده را به خود اختصاص می‌دهند. با توسعه نصب نیروگاه‌های بادی، ساخت برج و پره به دلایل اقتصادی و دشواری حمل به ایران منتقل می‌شود و به این ترتیب بخش قابل توجهی از مشاغل ساخت نیز در ایران خواهد بود.

با توجه به هدف برنامه توسعه ششم مبنی بر سهم ۵ درصدی ظرفیت مولدهای تجدیدپذیر تا پایان برنامه، لازم است ۵۰۰۰ مگاوات مولد تجدیدپذیر در کشور نصب شود. با توجه به نقش پررنگ نیروگاه‌های خورشیدی در پیک‌سایی، کاهش تلفات و همچنین سرعت نصب آن‌ها، توصیه می‌شود که دستِ‌کم ۲۰۰۰ مگاوات از مولدهای تجدیدپذیر به مولدهای خورشیدی اختصاص یابد. به این ترتیب انتظار می‌رود تا پایان برنامه ششم  بالغ بر ۴۰۰۰۰ شغل جدید ایجاد شود (شکل ۷). با توجه به این که توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در سال‌های آتی همچنان تداوم خواهد داشت، شغل‌های ایجاد شده پایدار خواهند بود.

شکل ۷٫ پیش‌بینی توسعه مشاغل تجدیدپذیر در ایران

به نظر می‌رسد اشتغال‌زاییِ پایدار از مسیر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران، روشن و بدیهی است و کمتر سیاست‌گذاری نافی آن است؛ اما آنچه تحقق این امر بدیهی را با وقفه همراه می‌سازد، اقتصاد نابسامان برق و انرژی کشور به طور عام و سقف محدود عوارض ۸ درصدی توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر از سوی دیگر است.